به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، دکتر محمدحسین لطیفی در نخستین نشست از سلسله نشستهای تخصصی تاریخ این حوزه، با موضوع «تراث ابنابیجمهور احسائی» که به همت دفتر اسناد و تراث حوزه علمیه خراسان برگزار شد، با اشاره به تطور اندیشه و جغرافیای علم در بستر زمان و مکان، اظهار داشت: تاریخ اندیشه در دورههای مختلف و در نسبت با زمان و مکان رشد میکند و گاه دچار ارتداد یا دگرگونی میشود.
وی افزود: یکی از شخصیتهایی که در بستر زمان و مکان توانسته جایگاه علمی خود را تثبیت کند، ابنابیجمهور احسائی است؛ شخصیتی جامعالاطراف که در حوزههای فلسفه، عرفان، اخلاق، حدیث، تفسیر، فقه و دیگر علوم اسلامی صاحبنظر بوده است و بررسی آثار وی این گستره علمی را بهخوبی نشان میدهد.
جایگاه ابنابیجمهور احسائی در مدرسه حکمی و کلامی مشهد
لطیفی با اشاره به پیگیری پژوهشی خود درباره مدرسه حکمی و کلامی مشهد مقدس گفت: اگر این مدرسه را از عصر حضور تا دوره معاصر به پنج دوره شامل عصر حضور، دوره متقدم، دوره میانه، دوره متأخر و دوره حاضر تقسیم کنیم، بیتردید دوره میانی آن مقارن با عصر صفویه است؛ عصری که از حیث تأسیس مدارس علمی و ظهور شخصیتهای برجسته در حوزههای مختلف دانشی، دوران شکوفایی به شمار میآید.
وی ادامه داد: در دو قرن عصر صفویه، عالمان بزرگی در مشهد مقدس حضور داشتند، به تدریس اشتغال داشتند و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشتند که این آثار، بخشی از میراث حوزه علمیه مشهد مقدس محسوب میشود. به یقین، مؤسس این دوره در مدرسه حکمی و کلامی مشهد، ابنابیجمهور احسائی است.
این پژوهشگر حوزه تاریخ اندیشه با اشاره به ابهام در تاریخ تولد و وفات ابنابیجمهور احسائی بیان کرد: تاریخ تولد وی را حدود سال ۸۳۸ هجری قمری و وفاتش را میان سالهای ۹۰۱ تا ۹۰۴ ذکر کردهاند، هرچند این تاریخها با تردید همراه است. اما بر اساس نسخههایی که شناسایی شده، برخی آثار وی دارای تاریخهای ۹۰۶ و حتی ۹۰۹ هجری قمری است که نشان میدهد احتمالاً وی تا سالهای بعد نیز در قید حیات بوده است.
وی افزود: درباره حضور وی در مشهد مقدس در اواخر عمر نیز قطعیت وجود ندارد. با وجود سفرهای متعدد به شهرهای مختلف و رفتوآمدهای مکرر به مشهد، مشخص نیست که آیا در پایان عمر از مشهد خارج شده یا در همین شهر وفات یافته است. بسیاری از صاحبنظران بر این باورند که وی در مشهد مقدس درگذشته، اما نه محل قبری از او در دست است و نه نشانهای روشن، بهویژه با توجه به دو هجوم تاریخی که موجب از بین رفتن بسیاری از آثار و نشانهها شده است.
مهجوریت علمی ابنابیجمهور احسائی و ضرورت احیای آثار
لطیفی با تأکید بر اهمیت جایگاه حوزه علمیه مشهد مقدس در تولید دانشهای اسلامی تصریح کرد: سهم این حوزه در فقه، اصول، کلام، فلسفه، عرفان، حدیث و تفسیر قابل توجه است و ابنابیجمهور احسائی نمونهای برجسته از جامعیت علمی در این حوزهها به شمار میآید، حدود بیش از شصت درصد آثار شناساییشده وی، محصول حوزه علمیه مشهد مقدس است و این آثار از نظر موضوعی، طیف متنوعی از علوم اسلامی را در بر میگیرد.
وی با ابراز تأسف از مهجور ماندن این شخصیت علمی گفت: با وجود وفور آثار ابنابیجمهور احسائی در حوزههای مختلف، متأسفانه وی نهتنها در حوزه علمیه مشهد مقدس، بلکه در بسیاری از مراکز علمی دیگر نیز مورد غفلت قرار گرفته است. حتی در متون درسی و تحقیقات رایج، کمتر به آثار فقهی، حدیثی و کلامی وی ارجاع داده میشود.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: ابنابیجمهور احسائی شخصیتی است که شایسته تحقیقات گسترده و چندجانبه است و میتوان دهها موضوع پژوهشی بکر و کارنشده را از آثار او استخراج کرد. بسیاری از آثار وی نیازمند تصحیح، تحقیق اولیه و حتی بازپژوهی مجدد هستند.
وی در ادامه با اشاره به مسیر تحصیلی ابنابیجمهور احسائی خاطرنشان کرد: برخلاف برخی عالمان که سالها در محضر اساتید متعدد تلمذ کردهاند، تحصیلات اولیه ابنابیجمهور عمدتاً نزد پدر و جد بزرگوارش شکل گرفته است. وی سپس در شهرهای مختلف از جمله شام، جبل عامل، نجف و دیگر مراکز علمی حضور یافته و از محضر استادان بهره برده است.
لطیفی با اشاره به فعالیتهای علمی و آموزشی وی گفت: بر اساس آثار موجود، ابنابیجمهور احسائی در مشهد مقدس و دیگر شهرها به تدریس اشتغال داشته و برخی از آثار اولیه و مهم او، از جمله کتاب «عوالی اللئالی»، از تألیفات مرتبط با حوزه علمیه مشهد مقدس به شمار میرود.
وی با اشاره به گزارشهای تاریخی از وضعیت علمی حوزه مشهد در زمان حضور ابنابیجمهور احسائی اظهار داشت: در منابع آمده است که در آن دوره، شمار زیادی از طلاب در مشهد به تحصیل علم کلام و معارف عقلی اشتغال داشتند. ابنابیجمهور احسائی نهتنها خود از مدرسان این علوم بوده، بلکه شاگردانی را نیز تربیت کرده است که برخی از آنان از مشهد مقدس و برخی از دیگر مناطق، از جمله حله، بودهاند. از مهمترین شاگردان ملازم وی میتوان به سیدمحسن رضوی حسینی مشهدی قمی اشاره کرد که در برخی سفرها نیز همراه او بوده است.
لطیفی در ادامه سخنان خود با اشاره به جایگاه علمی ابنابیجمهور احسائی اظهار داشت: درباره جایگاه علمی ایشان، از جهات مختلف میتوان تنها به ذکر عناوین بسنده کرد؛ از جمله تدریس دروس فلسفی، عرفانی، فقهی و حدیثی، همچنین تألیفات متعدد و حاشیههای فراوانی که در علوم گوناگون از وی بر جای مانده است.
وی افزود: اگرچه ابنابیجمهور اثر مستقل منطقی ندارد، اما در برخی آثار او از جمله «المشی» و «التحفه»، مباحث منطقی مطرح شده است؛ بهویژه در قالب بحثهای مختصر درباره تصورات و تصدیقات که نشان میدهد وی اندیشههای منطقی قابل توجهی از خود به یادگار گذاشته است. آثار حدیثی و کلامی او، بهویژه در بخش امامتپژوهی، از دیگر نقاط مهمی است که نیازمند توجه ویژه پژوهشگران است.
لطیفی با اشاره به تعریف «مدرسه» در تاریخ اندیشه گفت: مدرسه زمانی میتواند به معنای واقعی شکل بگیرد که مجموعهای از اساتید در یک حوزه خاص به تولید اثر و ارائه مباحث علمی پرداخته باشند. بر اساس تحقیقاتی که در این زمینه انجام دادهام، یکی از ویژگیهای خاص مدرسه مشهد مقدس، اقامت علمی و سنت مناظره بوده است.
وی ادامه داد: ابنابیجمهور احسائی علاوه بر تألیفات متعدد، در حوزه امامتپژوهی نیز فعال بوده و مناظرات مکتوبی از او در دست است. وی سه جلسه مناظره با فاضل هندی و فاضل هروی، از علمای اهل سنت هرات، داشته است. ظاهراً فاضل هروی پس از شنیدن آوازه علمی ابنابیجمهور، به مشهد مقدس سفر میکند. جلسه نخست این مناظرهها در منزل سیدمحسن رضوی برگزار میشود، جلسه دوم در یکی از مدارس و جلسه سوم بار دیگر در منزل سیدمحسن رضوی مشهدی شکل میگیرد.
لطیفی با اشاره به برخی آثار تألیفشده ابنابیجمهور در مشهد مقدس گفت: آثار وی بسیار گسترده است و امکان برشمردن همه آنها وجود ندارد، اما از جمله آثار مهم او که در مشهد مقدس تألیف شده، کتاب «اصول دین» است که در سال ۸۸۶ هجری قمری نگاشته شده و چهار نسخه از آن موجود است که مهمترین آن در کتابخانه مرعشی نگهداری میشود. اثر دیگر «عقل و ماهیت و علیالمکلفین» است که در ۲۵ محرم سال ۸۸۹ در مشهد کتابت شده است.
وی افزود: کتاب «اخلاق الفقیه» نیز از دیگر آثار برجایمانده و محصول مدرسه مشهد مقدس است که نُه نسخه از آن موجود بوده و مهمترین نسخه در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود. همچنین کتاب «انوار المشهدیه» در شرح رساله برمکی، به درخواست شاگرد وی، سیدمحسن رضوی، در مشهد مقدس تألیف شده است. رساله برمکی ابتدا نگاشته و سپس شرح آن نیز در مشهد نوشته شده است.
تنوع آثار و نقش مشهد مقدس در شکلگیری شخصیت علمی ابنابیجمهور
این پژوهشگر تاریخ اندیشه ادامه داد: از دیگر آثار عرفانی ابنابیجمهور میتوان به «الانوار الحسنیه» اشاره کرد که بهاحتمال زیاد در سال ۸۹۰ هجری قمری در مشهد مقدس تألیف شده و نسخههایی از آن موجود است که مهمترین نسخه در یکی از مدارس نگهداری میشود. همچنین کتاب «تحفه کلامیه» اثری کلامی است که بخشی از آن به مباحث منطقی اختصاص دارد و نسخههای متعددی از آن در آستان قدس رضوی موجود است. نسخه مختصر این اثر نیز در سال ۹۰۹ هجری قمری در مشهد مقدس نوشته شده و نسخههای آن در کتابخانههای رضوی، افشار و ملک نگهداری میشود.
وی با اشاره به کتاب «عوالی اللئالی» تصریح کرد: این اثر مهم، منهج حدیثی ابنابیجمهور را نشان میدهد و در طول تاریخ، مورد نقدهای فراوانی قرار گرفته است؛ بهگونهای که برخی از بزرگان این نقدها را برنتافتند و پاسخهایی به آن دادند. حتی مرحوم آیتالله مرعشی نجفی به پیچیدگی مباحث این اثر اشاره کرده است. ابنابیجمهور خود نیز حاشیهای بر این کتاب نگاشته که تنها یک نسخه از آن در کتابخانه مرعشی موجود است.
لطیفی ادامه داد: کتاب «درر العوالی» که خود مؤلف در مقدمه آن به برخی آثار پیشین اشاره میکند، از دیگر آثار اوست که محصول حوزه علمیه مشهد مقدس محسوب میشود. همچنین کتاب «زاد المسافرین فی اصول الدین» که در سال ۸۷۸ هجری قمری نگاشته شده، پس از بازگشت وی از حج و سفرهای متعدد به شهرهای مختلف، تدوین شده است.
وی با تأکید بر نقش محوری مشهد مقدس در زندگی علمی ابنابیجمهور گفت: با بررسی آثار میتوان دریافت که وی حدود سی سال از عمر علمی خود را در حوزه علمیه مشهد مقدس سپری کرده، به تدریس و تألیف پرداخته و چهرهای شناختهشده در این حوزه بوده است. حتی در برخی آثارش به وداع با خانواده برای مهاجرت به مشهد مقدس اشاره میکند؛ هرچند در این مسیر به نجف و شهرهای دیگر نیز سفر کرده است، اما مقصد اصلی او مشهد مقدس بوده است.
وی در پایان با اشاره به دیگر آثار مهم ابنابیجمهور افزود: کتابهایی همچون «احکام الاستدلال»، «کشف الالهی»، «مُعین الفکر»، کتاب مناظره با فاضل هروی، «واجب الاعتقاد» که در توس نوشته شده، و نیز آثار ترکیبی در عرفان، فلسفه، کلام و منطق، همگی نشاندهنده جامعیت علمی اوست. بهویژه کتابی که حاصل تلفیق فلسفه، عرفان و کلام است و در آن تاریخ اندیشه کلامی بازخوانی شده و مباحث بهصورت ممزوج ارائه شده، جایگاهی ویژه دارد؛ اثری که از نظر روش، پیشدرآمدی بر آن چیزی است که بعدها در حکمت متعالیه دنبال شد، هرچند گرایش ابنابیجمهور بیشتر به فلسفه اشراقی بوده است.
نظر شما